Terug naar Artikelen
FiqhAnas

Anime en de grenzen van vermaak

Over het tekenen van levende wezens, het onderscheid tussen maken en bekijken, en de inhoudelijke grenzen bij anime en animatie.

Een verhaal kan zo vertrouwd worden dat je vooral wilt weten hoe het verdergaat. Je volgt de personages, herkent de muziek en kijkt uit naar de volgende aflevering. Juist dan verdient de vraag wat je bekijkt opnieuw aandacht. Bij anime gaat het niet alleen om een tekenstijl of een spannend verhaal. Ook het maken van afbeeldingen, de geloofsvoorstellingen in het verhaal en de overige inhoud vragen om een afzonderlijke beoordeling. De hier besproken uitspraken van geleerden helpen om die vragen zorgvuldig uit elkaar te houden.

Drie vragen die niet hetzelfde betekenen

In gesprekken over anime worden verschillende kwesties gemakkelijk samengevoegd. Mag iemand een mens of dier tekenen? Mag iemand een animatie bekijken die een ander al heeft gemaakt? En wat als die animatie muziek, sihr of voorstellingen bevat die botsen met het islamitische geloof? Deze vragen hebben met elkaar te maken, maar een antwoord op de ene vraag beantwoordt niet automatisch de andere twee.

Wie een uitspraak over het tekenen aanhaalt, moet daarom duidelijk maken dat die uitspraak over het maken van afbeeldingen gaat. Wie vervolgens een ruimere uitspraak over het bekijken noemt, moet ook de voorwaarden en de aanleiding daarvan meenemen. Zo voorkomen we dat een specifieke toelichting wordt veranderd in een algemene toestemming of in een verbod dat de aangehaalde geleerde op die plaats niet heeft uitgesproken.

De waarschuwing voor beeldmakers

De overleveringen over beeldmakers vormen het vertrekpunt van de uitspraken over tekenen die hieronder worden besproken. Abdullaah ibn Masud verhaalt dat de Profeet ﷺ (vrede en zegeningen van Allaah zij met hem) waarschuwde voor de bestraffing van beeldmakers. De betekenis van zijn woorden luidt:

“De mensen die op de Dag der Opstanding bij Allaah het zwaarst gestraft zullen worden, zijn de beeldmakers.”

Sahih al-Bukhari 5950; vergelijk Sahih Muslim 2109a

In een andere overlevering, van Abdullaah ibn Umar, wordt verteld dat tegen degenen die afbeeldingen maken op de Dag der Opstanding zal worden gezegd:

“Breng tot leven wat jullie hebben gemaakt.”

Sahih Muslim 2108a

De ernst van deze woorden verklaart waarom de genoemde geleerden het tekenen van levende wezens niet als een onbelangrijke kwestie behandelen. Tegelijk gaat het hier om teksten over het maken van afbeeldingen. Voor het bekijken van een bestaande animatie moet ook worden gekeken naar de uitleg die daar specifiek over gaat. Dat onderscheid zal verderop terugkomen.

Wat Ibn Baz zegt over het tekenen van levende wezens

Shaykh Abd al-Aziz ibn Baz onderscheidt in zijn antwoord over tekenen en afbeeldingen twee soorten onderwerpen. Hij verbiedt het tekenen van wezens met een ziel, waaronder mensen, dieren en vogels. Daarbij beroept hij zich op de overleveringen over beeldmakers. Voor het tekenen van zaken zonder ziel, zoals een berg, boom, vliegtuig of auto, noemt hij geen bezwaar.

Het woord levend vraagt hier om aandacht. Een boom groeit, maar valt in deze uitleg onder zaken zonder ziel. Het onderscheid is dus niet eenvoudigweg dat tussen alles wat biologisch leeft en alles wat niet leeft. Het gaat in de genoemde uitspraak om mensen en dieren tegenover onderwerpen zoals bomen, bergen en voorwerpen.

Vanuit het uitgangspunt van Ibn Baz maakt de naam anime, manga of cartoon op zichzelf geen verschil. Een getekend personage dat als volledig mens of dier wordt weergegeven, wordt binnen deze benadering niet toegestaan doordat het een fantasienaam heeft of in een verzonnen wereld voorkomt. Zijn algemene uitleg biedt daarmee een uitgangspunt voor deze vraag, zonder dat hij hier een specifieke serie beoordeelt.

Een platte tekening is in deze uitleg niet uitgezonderd

Shaykh Muhammad ibn Salih al-Uthaymeen werd gevraagd naar het tekenen en inkleuren van mensen en dieren op papier. In zijn antwoord maakt hij duidelijk dat de waarschuwing volgens hem zowel driedimensionale beelden als getekende afbeeldingen omvat. Bij een beeld is er een lichaam en een vorm; bij een tekening wordt de vorm weergegeven. Hij rekent beide tot de strekking van de teksten die hij bespreekt.

“Het is niet toegestaan voor een persoon om een afbeelding te tekenen van iets waarin een ziel is.”

Muhammad ibn Salih al-Uthaymeen, Hukm rasm dhawat al-arwah

Ook een tekening op papier valt volgens hem onder deze waarschuwing. Het verschil tussen een platte tekening en een driedimensionaal beeld maakt daarin geen verschil. Voor onvolledige figuren, fotografie en noodzakelijke toepassingen bestaan afzonderlijke besprekingen.

Het maken en het bekijken van een afbeelding

Bij het bekijken van bestaande animaties komt een ander antwoord van Ibn Uthaymeen in beeld. Tijdens Liqa al-Bab al-Maftuh, bijeenkomst 127, werd hem gevraagd naar animaties die als islamitisch werden aangeboden en als alternatief voor schadelijke tekenfilms waren bedoeld. De vraag ging onder meer over verhalen uit de islamitische geschiedenis en materiaal voor kinderen.

Hij zag in dat verband ruimte om zulke animaties te bekijken. Toen de vraagsteller doorvroeg over het met de hand tekenen, maakte hij onderscheid tussen degene die tekende en degene die het reeds gemaakte materiaal bekeek. Als er bij het tekenen zonde was, lag die volgens zijn antwoord bij de tekenaar. Vervolgens benadrukte hij opnieuw de inhoudelijke voorwaarden.

Deze aanleiding hoort bij het antwoord. Het ging niet om een algemene beoordeling van alle anime voor alle leeftijden, ongeacht wat daarin wordt getoond. De besproken ruimte betrof een nuttig alternatief en werd verbonden aan de afwezigheid van verkeerde inhoud. Een korte verwijzing naar het feit dat de afbeeldingen al bestaan, geeft het volledige antwoord daarom niet weer.

Over het bekijken van bestaande animaties bestaat verschil van mening. Het tekenen ervan en het bekijken ervan zijn verschillende handelingen. De ruimte die Ibn Uthaymeen in een bepaalde kijksituatie noemt, is daarom geen algemene toestemming voor iedere animatie of ieder verhaal.

De inhoud blijft een zelfstandige vraag

Een tekening kan allerlei boodschappen overbrengen. Het feit dat iets getekend is, zegt nog niets over wat het verhaal bewonderenswaardig maakt, welke handelingen het aantrekkelijk presenteert of welke geloofsvoorstellingen het gebruikt. Ook bij een animatie die al gemaakt is, blijft dus de vraag wat de kijker daadwerkelijk te zien en te horen krijgt.

Dat vraagt om concreet kijken naar de inhoud. Gaat het om een alledaags verhaal, of worden er rituelen, aanroepingen en goddelijke eigenschappen aan personages toegeschreven? Wordt een verboden handeling als iets begeerlijks voorgesteld? Het noemen van dergelijke vragen is geen oordeel over iedere serie afzonderlijk. Het helpt wel voorkomen dat de beoordeling ophoudt bij de woorden ‘het is maar fictie’.

Sihr en bovennatuurlijke krachten

Shaykh Abd ar-Rahmaan al-Barrak werd gevraagd naar animaties met sihr of bovennatuurlijke krachten. Hij zegt daarover:

“Zolang zij deze valsheden bevatten, is het niet toegestaan ze te bekijken of te gebruiken.”

Abd ar-Rahmaan al-Barrak

Zijn antwoord gaat over de inhoud van deze animaties. Dat de kijker zelf geen tekening maakt, neemt het bezwaar tegen de besproken magische handelingen en misleidende voorstellingen niet weg.

Tegelijk vraagt het woord sihr om nauwkeurigheid. Niet iedere onmogelijke gebeurtenis in een verzonnen verhaal valt daarmee automatisch onder hetzelfde oordeel. Bij twijfel over een concrete voorstelling is het beter precies te beschrijven wat wordt getoond en dat aan iemand met kennis voor te leggen. Alleen het woord ‘magie’ of ‘superkracht’ noemen kan de inhoud van een scène onvoldoende duidelijk maken.

Geloofsvoorstellingen en muziek

In hetzelfde antwoord over islamitisch genoemde animaties verwijst Ibn Uthaymeen naar tekenfilms die twijfel over de geloofsleer oproepen. Hij noemt ook voorstellingen van de Heer bij het laten neerdalen van regen. Verder waarschuwt hij tegen het toeschrijven van uitspraken aan historische personen die zij niet hebben gedaan. Zelfs bij een goed bedoeld alternatief blijft waarheidsgetrouwe inhoud dus belangrijk.

“Wanneer zij gepaard gaan met muziek, dan is dit niet toegestaan.”

Muhammad ibn Salih al-Uthaymeen, Liqa al-Bab al-Maftuh 127

De ruimte die hij in dit antwoord noemt, kan daarom niet losgemaakt worden van zijn waarschuwing over muziek. Wie alleen het toestemmende gedeelte aanhaalt en die beperking weglaat, geeft zijn standpunt onvolledig weer. Dat geldt ook wanneer het verhaal zelf leerzaam lijkt of als een beter alternatief wordt aangeboden.

Ook naaktheid en andere verboden inhoud verdienen aandacht. Een aantrekkelijk tekenwerk, een sympathiek hoofdpersonage of een boodschap over vriendschap maakt niet alles wat in dezelfde aflevering voorkomt aanvaardbaar.

Bewust omgaan met wat je blijft bekijken

Wie een serie al lang volgt, kan het moeilijk vinden om zijn kijkgedrag opnieuw te beoordelen. Er is tijd in het verhaal gestoken, vrienden praten erover en een nieuwe aflevering roept nieuwsgierigheid op. Zulke omstandigheden verklaren waarom een keuze lastig kan voelen. Ze beantwoorden op zichzelf niet de inhoudelijke vragen die de bronnen hierboven aan de orde stellen.

Een praktische eerste stap is om buiten het kijken om na te gaan wat een serie bevat. Beschrijf de punten waarover je twijfelt concreet, zonder ze direct goed te praten of groter te maken dan ze zijn. Maak daarbij onderscheid tussen de manier waarop het beeld is gemaakt en de gebeurtenissen, woorden en geluiden in het verhaal. Zo blijft duidelijk welke vraag je eigenlijk wilt laten beantwoorden.

Als je besluit iets te laten, kan het helpen om ook de gewoonte eromheen te veranderen: zet meldingen uit, haal de serie uit je kijklijst en kies vooraf een andere besteding van dat moment. Een wandeling, sport, lezen of tijd met anderen kan die plaats innemen. Dit zijn praktische suggesties om een keuze vol te houden, geen afzonderlijke religieuze uitspraken van de genoemde geleerden.

Wanneer je dit onderwerp met een ander bespreekt, houd dan dezelfde nauwkeurigheid aan. Geef een citaat met zijn context weer, benoem waarover een geleerde spreekt en erken het verschil tussen de maker en de kijker. De bedoeling is dat iemand beter begrijpt waarop zijn keuze berust. Een discussie waarin alle animaties en alle standpunten op één hoop terechtkomen, helpt daar weinig bij.

Zorg voor wat je hart en ogen binnenlaten

De aangehaalde uitspraken geven aanleiding om anime niet uitsluitend als onschuldig tijdverdrijf te benaderen. Ibn Baz en Ibn Uthaymeen spreken streng over het tekenen van levende wezens. Daarnaast laat het besproken antwoord over bestaande animaties zien waarom maken en bekijken afzonderlijke vragen zijn. Ook binnen de ruimere benadering blijft de inhoud bepalend: verboden zaken worden niet toegestaan doordat zij in een getekend verhaal voorkomen.

De oproep uit het oorspronkelijke artikel is daarom om aandacht te houden voor wat je telkens opnieuw tot je neemt. Laat wat verboden is en ga zorgvuldig om met wat voor jou onduidelijk blijft. Moge Allaah onze harten en ogen beschermen, ons inzicht schenken in Zijn grenzen en ons helpen datgene te verlaten wat schadelijk is voor onze religie.

والله أعلم

Bronnen

  1. Sahih al-Bukhari 5950De waarschuwing voor beeldmakers
  2. Sahih Muslim 2109aDe bestraffing van beeldmakers
  3. Sahih Muslim 2108aBreng tot leven wat jullie hebben gemaakt
  4. Abd al-Aziz ibn BazHukm al-rasm wa-l-taswir — het oordeel over tekenen en afbeeldingen
  5. Muhammad ibn Salih al-UthaymeenHukm rasm dhawat al-arwah — het tekenen van wezens met een ziel
  6. Muhammad ibn Salih al-UthaymeenIslamitisch genoemde animaties — Liqa al-Bab al-Maftuh 127
  7. Abd ar-Rahmaan al-BarrakAnimaties met sihr of bovennatuurlijke krachten