Terug naar Artikelen
FiqhAnas

Het fotograferen van levende wezens

Over fotografie van mensen en dieren, het verschil van mening over taswier en het onderscheid tussen maken, bewaren en een noodzakelijke foto.

Een telefoon wordt tevoorschijn gehaald en een moment is vastgelegd. Een uitstapje, een familiebijeenkomst of een dier langs de weg: fotograferen is voor veel mensen een gewoonte geworden. Toch verdient ook deze alledaagse handeling aandacht vanuit de religie. De overleveringen over het maken van afbeeldingen bevatten ernstige waarschuwingen. Hoe die teksten op moderne fotografie worden toegepast, is een onderwerp waarover de genoemde geleerden verschillend oordelen.

De waarschuwing voor beeldmakers

Abdullah ibn Masud رضي الله عنه overlevert dat de Profeet ﷺ (vrede en zegeningen van Allaah zij met hem) zei:

“De mensen die op de Dag der Opstanding bij Allaah het zwaarst gestraft zullen worden, zijn de beeldmakers.”

Sahih al-Bukhari 5950

Deze overlevering vormt een belangrijk uitgangspunt in de bespreking van taswier: het maken van afbeeldingen. De ernstige bewoordingen verklaren waarom geleerden zorgvuldig onderzoeken welke handelingen onder dit begrip vallen. Dat onderzoek gaat zowel over de afgebeelde wezens als over de manier waarop een afbeelding tot stand komt. Bij fotografie speelt vooral de tweede vraag een rol.

In Sahih al-Bukhari 3225 wordt overgeleverd dat de engelen geen huis binnengaan waarin een hond of een afbeelding aanwezig is. Naast het maken van afbeeldingen komt dus ook het bewaren of tonen ervan aan bod. Dat zijn verschillende vragen, die elk hun eigen toelichting vragen.

Wat wordt bedoeld met levende wezens?

Met levende wezens wordt hier de gebruikelijke vertaling van dhawat al-arwah bedoeld: wezens met een ziel, zoals mensen en dieren. Vogels vallen daar eveneens onder. Het woord ‘levend’ wordt in dit onderwerp dus niet gebruikt als een moderne biologische indeling waarin ook alle planten worden opgenomen. Zonder die toelichting zou de titel ruimer kunnen worden begrepen dan de bedoelde bespreking.

In de overlevering die bij Sahih Muslim 2110a is opgenomen, wijst Ibn Abbas iemand die afbeeldingen maakt op bomen en zaken zonder ziel. Die aanwijzing maakt het onderscheid concreet. Een landschap met bergen, gebouwen of bomen is niet hetzelfde onderwerp als het portretteren van een mens of dier. De algemene uitspraak dat ‘alles fotograferen verboden is’ zou deze afbakening weglaten.

Waarom er verschil van mening bestaat

De centrale vraag is of het vastleggen van een bestaande vorm met een camera onder het taswier uit de waarschuwende overleveringen valt. De ene benadering betrekt fotografie bij dat verbod: het resultaat blijft een afbeelding van een mens of dier, ook wanneer de techniek verandert. De andere benadering maakt onderscheid tussen zelf een vorm vervaardigen en een reeds bestaande vorm door een apparaat laten vastleggen.

Shaykh Abd al-Aziz ar-Rayyis bespreekt precies deze vraag in zijn antwoord over fotografie en video. Hij vermeldt twee opvattingen onder hedendaagse geleerden en beschouwt het als een kwestie van ijtihad waarin verschil van mening ruimte heeft. Zijn eigen voorkeur is dat fotografie en video geen taswier in de bedoelde religieuze betekenis zijn, omdat zij de bestaande werkelijkheid weergeven.

Ar-Rayyis waarschuwt in dat antwoord ook tegen een harde onderlinge veroordeling over deze kwestie. Zijn toelichting betekent niet dat alle genoemde geleerden hetzelfde oordeel hebben. Zij helpt juist om het verschil correct te benoemen. Wie de verbiedende positie volgt, kan daarvoor argumenten noemen zonder te beweren dat er onder de geleerden geen andere onderbouwde benadering bestaat.

De positie van Ibn Baz

Shaykh Abd al-Aziz ibn Baz wordt in zijn fatwa over het afbeelden van levende wezens gevraagd naar fotografie tijdens uitstapjes, bruiloften en vergelijkbare gelegenheden. Zijn antwoord omvat ook fotografie met een camera. Hij beperkt het verbod dus niet tot een afbeelding die iemand met de hand tekent. Voor deze situaties acht hij het fotograferen van mensen en dieren niet toegestaan.

In hetzelfde antwoord noemt hij uitzonderingen wanneer de noodzaak daartoe bestaat. Als voorbeelden noemt hij het vastleggen van personen die moeten worden opgespoord en noodzakelijke identificatiedocumenten die anders niet kunnen worden verkregen. Het bewaren van afbeeldingen of het maken ervan bij een bruiloft behandelt hij niet als een dergelijke noodzaak. Een dierbare gelegenheid en een noodzakelijke toepassing zijn in zijn afweging verschillende zaken.

In een afzonderlijk antwoord over het fotograferen van jezelf en het opsturen van die foto aan familie noemt Ibn Baz eveneens het paspoort en een identiteitsdocument als voorbeelden van noodzaak. De uitzondering is daarmee verbonden aan een concrete reden. Uit het bestaan van zo'n uitzondering volgt niet dat iedere gewenste foto dezelfde beoordeling krijgt, maar evenmin dat iemand een noodzakelijk document onmogelijk zou moeten maken.

Al-Albani over de gebruikte techniek

Shaykh Muhammad Nasir ad-Din al-Albani kiest eveneens voor de verbiedende positie. In zijn antwoord over fotografische afbeeldingen maakt hij voor dit oordeel geen onderscheid tussen een handgemaakte afbeelding en een foto. Hij kijkt daarbij naar wat beide voortbrengen en naar de redenen achter het verbod. Het feit dat de camera veel werk overneemt, is in zijn redenering op zichzelf geen grond om het resultaat buiten de bespreking te plaatsen.

Zijn benadering laat zien dat de discussie niet alleen gaat over hoeveel moeite iemand doet. Een druk op een knop is eenvoudig, maar eenvoud van uitvoering is niet hetzelfde als een religieus oordeel. In zijn verdere bespreking van taswier gaat al-Albani ook in op noodzaak en dringende behoefte. Dat vraagt om een beoordeling van het concrete gebruik; zijn woorden mogen niet worden samengevat alsof de techniek op zichzelf alles toestaat.

Toestemming verandert niet iedere vraag

Shaykh Sulaymaan ar-Ruhayli spreekt in zijn bespreking van kleding en versiering ook over het fotograferen van anderen. Hij raadt niet alleen het fotograferen zonder toestemming af: vanuit zijn oordeel over fotografie verwerpt hij ook het fotograferen met toestemming en het fotograferen van jezelf. Zijn bezwaar betreft de handeling zelf, en verdwijnt volgens die positie dus niet zodra iedereen op de foto akkoord gaat.

Daarnaast waarschuwt hij ervoor om mensen te fotograferen die dat vanuit hun religieuze overtuiging niet willen, ook wanneer de fotograaf zelf de ruimere mening volgt. Dat is een praktisch onderscheid: jouw oordeel over de camera geeft je geen reden om de uitgesproken wens van een ander te negeren. Een groepsfoto kan voor de een vanzelfsprekend lijken, terwijl een ander daar bewust buiten wil blijven.

Ar-Ruhayli noemt in dezelfde context ook dat iemand niet verantwoordelijk wordt gehouden voor een handeling van een ander waarvoor hij geen toestemming heeft gegeven en waarmee hij niet instemt. Deze toevoeging is belangrijk voor iemand die ongewild in beeld komt. Een bewuste keuze om te fotograferen is niet zonder meer gelijk aan het feit dat een ander zijn camera op je richt.

Ibn Uthaymeen: maken en bewaren onderscheiden

Shaykh Muhammad ibn Salih al-Uthaymeen maakt in Liqa al-Bab al-Maftuh 72 een ander onderscheid. Hij beschrijft fotografie als het met een apparaat vastleggen van een reeds bestaande vorm. De fotograaf tekent daarbij niet zelf de ogen, de neus en andere onderdelen. Om die reden rekent hij deze handeling in dit antwoord niet tot het vervaardigen van een vorm waarop hij het verbod op taswier toepast.

Daarmee eindigt zijn antwoord niet. Hij stelt vervolgens de vraag of iemand een foto met de camera mag maken om die als herinnering te bewaren. Dat wijst hij af, terwijl hij voor een behoefte ruimte noemt. Het is dus onvolledig om alleen zijn onderscheid tussen tekenen en fotograferen aan te halen en daaruit een algemene toestemming voor ieder fotoalbum af te leiden.

De redenering bevat twee afzonderlijke beoordelingen: hoe komt de afbeelding tot stand, en waarvoor wordt zij gehouden? Wie over een uitspraak van Ibn Uthaymeen leest, moet nagaan welke vraag hij op die plaats beantwoordt. Een antwoord over het technische vastleggen geeft niet automatisch zijn volledige oordeel over het bewaren, tentoonstellen of gebruiken van het resultaat.

Een behoefte is niet zomaar een herinnering

Ibn Baz noemt noodzaak en geeft identificatie als voorbeeld. Ibn Uthaymeen spreekt in zijn antwoord over behoefte. Hun formuleringen verschillen; kijk bij een concrete toepassing daarom ook naar de voorwaarden die de betreffende geleerde noemt.

Een bruikbare eerste vraag is waarvoor de foto werkelijk nodig is. Gaat het om een document dat zonder foto niet kan worden afgegeven, of vooral om de wens om een leuk moment te bewaren? Welke gevolgen heeft het wanneer de foto ontbreekt? Dat zijn vragen waarmee de situatie duidelijker kan worden beschreven. Ze vervangen geen fatwa over omstandigheden die in de aangehaalde antwoorden niet worden besproken.

Voorbeelden zoals onderwijs, een werksituatie of een bijzondere persoonlijke behoefte vragen daarom om nauwkeurigheid. Alleen zeggen dat iets ‘handig’ of ‘nuttig’ is, vertelt nog niet genoeg over de omstandigheden. Wie hierover advies zoekt, kan uitleggen wat wordt gefotografeerd, waarom dat nodig wordt geacht, wie het beeld ontvangt en of er een bruikbaar alternatief is.

Een telefoon, een afdruk en een openbare foto

Vandaag kan een foto op een telefoon blijven staan, worden afgedrukt, in een lijst worden geplaatst of online worden gedeeld. Dat zijn verschillende vormen van gebruik. De hier aangehaalde overleveringen noemen geen telefoonopslag, en niet ieder besproken antwoord behandelt alle digitale toepassingen afzonderlijk. Het is daarom niet zorgvuldig om op basis van één zin elk technisch geval al beslist te noemen.

Tegelijk moet het uitgangspunt van de strengere positie duidelijk blijven: het bezwaar begint daar al bij het fotograferen van een mens of dier, behoudens de genoemde uitzonderingen. Een foto privé houden neemt dat bezwaar volgens die positie niet vanzelf weg. De vraag of de foto openbaar wordt, komt daar nog bij; zij is niet de enige vraag waarvan het oordeel afhangt.

Voor wie een ruimere positie volgt, blijven het onderwerp en het gebruik eveneens aandacht vragen. Een meningsverschil over de techniek is geen algemene toestemming om mensen te vernederen, hun besloten momenten te verspreiden of hun bezwaren te negeren. Bij een bruiloft kan bijvoorbeeld zowel de vraag naar fotografie als de vraag naar het tonen van de aanwezigen spelen. Die vragen horen afzonderlijk te worden bekeken.

Bewust omgaan met de gewoonte om alles vast te leggen

Wie uit voorzichtigheid onnodige foto’s van mensen en dieren achterwege wil laten, kan vooraf aangeven liever niet gefotografeerd te worden en zelf minder automatisch naar de camera grijpen. Daarbij blijft het bestaande meningsverschil over fotografie van belang.

Er blijven ook andere manieren om een moment aandacht te geven. Je kunt een gebeurtenis opschrijven, een gesprek onthouden of een landschap zonder mensen en dieren als onderwerp kiezen. Deze suggesties zijn praktische mogelijkheden, geen afzonderlijke voorschriften uit de geciteerde antwoorden. Het doel is om een gewoonte bewust te maken: niet ieder moment hoeft vanzelfsprekend tot een nieuwe foto te leiden.

De waarschuwingen over afbeeldingen verdienen ernst, en de verschillen in de uitleg verdienen nauwkeurigheid. Ibn Baz, al-Albani en ar-Ruhayli rekenen fotografie bij de besproken verboden afbeeldingen; Ibn Uthaymeen onderscheidt de opname van het bewaren, en ar-Rayyis kiest voor een ruimere beoordeling van fotografie en video. Moge Allaah ons begrip schenken, ons leiden naar wat juist is en ons helpen zorgvuldig om te gaan met onze dagelijkse keuzes.

والله أعلم

Bronnen

  1. Sahih al-Bukhari 5950De waarschuwing voor beeldmakers
  2. Sahih al-Bukhari 3225Engelen en de aanwezigheid van afbeeldingen in een huis
  3. Sahih Muslim 2110aDe aanwijzing van Ibn Abbas over bomen en zaken zonder ziel
  4. Abd al-Aziz ibn BazHet afbeelden van levende wezens — uitstapjes, bruiloften en noodzakelijke uitzonderingen
  5. Abd al-Aziz ibn BazJezelf fotograferen en de foto aan familie sturen — paspoort en identificatie
  6. Muhammad Nasir ad-Din al-AlbaniHet oordeel over fotografische afbeeldingen
  7. Muhammad Nasir ad-Din al-AlbaniUitleg over taswier en de bespreking van noodzaak en dringende behoefte
  8. Sulaymaan ar-RuhayliKitaab al-Libaas wa az-Zeenah — fotografie, toestemming en ongewild in beeld komen
  9. Muhammad ibn Salih al-UthaymeenFotografie en het bewaren als herinnering — Liqa al-Bab al-Maftuh 72
  10. Abd al-Aziz ar-RayyisHet oordeel over fotografie en video — ruimte voor verschil van mening