Een portret, een cartoon of een kleurplaat kan een eenvoudige creatieve bezigheid lijken. Toch bevatten de overleveringen ernstige waarschuwingen over het maken van afbeeldingen. Ibn Baz, Ibn ‘Uthaymeen en al-Fawzaan betrekken deze op het afbeelden van mensen en dieren. Hun uitleg vraagt aandacht voor wat je tekent, ook wanneer het om een afbeelding op papier gaat.
De waarschuwing en het advies van Ibn ‘Abbaas
In Sahih al-Bukhari 2225 vertelt een man aan Ibn ‘Abbaas dat hij met zijn handen werkt en afbeeldingen maakt voor zijn levensonderhoud. Ibn ‘Abbaas geeft hem daarop een waarschuwing door van de Profeet ﷺ (vrede en zegeningen van Allaah zij met hem): de maker zal worden gestraft totdat hij leven in zijn afbeelding blaast, terwijl hij dat nooit zal kunnen.
Daarna wijst Ibn ‘Abbaas hem op een alternatief: bomen en zaken zonder ziel afbeelden. Dat laatste is het advies van Ibn ‘Abbaas in de overlevering. Het maakt duidelijk waarom de bespreking onderscheid maakt tussen het tekenen van mensen en dieren en het tekenen van bijvoorbeeld een boom.
Wat Ibn Baz over tekenen uitlegt
In zijn antwoord over tekenen en afbeeldingen maken onderscheidt Shaykh Ibn Baz twee soorten onderwerpen. Hij verbiedt het tekenen van wezens met een ziel, waaronder mensen, dieren en vogels. Bomen, bergen, voertuigen en vergelijkbare onderwerpen noemt hij wel toegestaan. Zijn antwoord biedt daarmee ook ruimte om tekenvaardigheid op andere onderwerpen toe te passen.
De term ‘wezens met een ziel’ is hier preciezer dan een algemeen verbod op alles wat leeft. Een plant leeft in biologische zin, maar bomen worden in de aangehaalde overlevering juist als alternatief genoemd. Landschappen, bloemen en gebouwen kunnen daarom onderwerp blijven van een tekening volgens deze uitleg.
Ook een tekening op papier
Shaykh Ibn ‘Uthaymeen betrekt het verbod ook op handgemaakte, vlakke afbeeldingen. In een antwoord uit zijn verzamelde fatwa’s, overgenomen op de website van Ihsaan al-‘Utaybi, bespreekt hij zowel driedimensionale beelden als getekende afbeeldingen. Volgens zijn uitleg omvat de waarschuwing beide. Het feit dat een afbeelding plat is, maakt haar dus volgens hem niet vanzelf toegestaan.
Bij een illustratie is het daarom onvoldoende om alleen naar de naam van de stijl te kijken. Een cartoon blijft een afbeelding van een mens of dier, ook wanneer de verhoudingen anders zijn dan in werkelijkheid. Binnen de hier besproken uitleg is ‘het is maar een tekening’ op zichzelf geen uitzondering op het oordeel.
Inkleuren en kleurboeken
Shaykh Saalih al-Fawzaan werd specifiek gevraagd naar het inkleuren van afbeeldingen van wezens met een ziel. In het gepubliceerde antwoord bij die opname zegt hij dat zulke afbeeldingen ook zonder kleur niet toegestaan zijn. Hij noemt een uitzondering voor noodzakelijke afbeeldingen, beperkt tot wat de noodzaak vereist. Alleen inkleuren, terwijl iemand anders de lijnen tekende, is volgens dat antwoord dus geen algemene vrijstelling.
Voor een gewone teken- of kleuractiviteit kun je kiezen voor bomen, bergen, voertuigen, huizen en patronen. Je kunt dezelfde vaardigheden oefenen: kleuren combineren, perspectief gebruiken, schaduwen aanbrengen en zorgvuldig werken. Bij de keuze van een kleurboek helpt het om vooraf door de pagina’s te bladeren en te kijken welke onderwerpen erin staan.
Een figuur zonder gezichtskenmerken
Over onvolledige afbeeldingen bestaat een nadere bespreking. IslamQA haalt uit de verzamelde fatwa’s van Ibn ‘Uthaymeen antwoorden aan over figuren waarvan kenmerken ontbreken. Hij noemt onder meer het ontbreken van ogen, neus en mond; in een van de aangehaalde antwoorden ook vingers. Hij beoordeelt zulke onvolledige vormen anders dan een volledige afbeelding die de schepping nabootst. IslamQA past die uitleg toe op een gezicht zonder gelaatstrekken.
Dit vraagt om zorgvuldigheid bij het samenvatten. Een gezicht zonder uitgewerkte kenmerken is niet hetzelfde als een volledig getekend gezicht waar slechts een klein detail aan ontbreekt. De aangehaalde uitleg is geen onbeperkte toestemming voor elke aangepaste afbeelding. Bij een concrete illustratie kan de precieze vorm van belang zijn.
Shaykh Ibn Baz geeft in zijn specifieke antwoord over een menselijk lichaam met een uitgewist gezicht een strengere grens aan. Hij verlangt dat het hoofd geheel verwijderd wordt. Het is daarom niet juist om een figuur met een leeg gezicht zonder meer als toegestaan volgens beide geleerden te presenteren. Hun antwoorden op dit punt moeten afzonderlijk worden weergegeven.
Creatief werken met aandacht voor de grenzen
Wie deze uitleg wil volgen, kan bij een nieuw ontwerp beginnen met een passend onderwerp. Een landschap, een gebouw of een zorgvuldig uitgewerkt voorwerp biedt veel ruimte voor creativiteit. Voor ouders en begeleiders is het behulpzaam om zulke mogelijkheden klaar te leggen en rustig uit te leggen waarom zij daarvoor kiezen.
Neem de waarschuwingen serieus en geef ook de verschillen tussen de aangehaalde antwoorden eerlijk weer. Bij een concrete noodzaak of bijzondere toepassing is advies nodig dat bij die situatie past.
Moge Allaah ons helpen Zijn grenzen te respecteren en onze vaardigheden te gebruiken voor wat goed en toegestaan is.
والله أعلم
Bronnen
- HadithSahih al-Bukhari 2225 — de waarschuwing en het advies van Ibn ‘Abbaas
- Ibn Bazحكم الرسم والتصوير — tekenen en afbeeldingen maken
- Ibn ‘UthaymeenVerzamelde fatwa’s, vraag 317 — overgenomen door Ihsaan al-‘Utaybi
- Saalih al-Fawzaanحكم تلوين الصور من ذوات الأرواح — opname met gepubliceerd antwoord
- IslamQAAntwoord 72915 — gezichtskenmerken, met verwijzingen naar Ibn ‘Uthaymeen
- Ibn Bazحكم تصوير جسم إنسان مع طمس الوجه — een lichaam met uitgewist gezicht
